Jak wskazuje linia trendu na poniższym wykresie, w ciągu ponad stulecia średnia temperatura kwietnia wzrosła w Warszawie z ok. 7°C do ok. 9°C, mamy więc do czynienia ze zmianą o około 2 stopnie, podobnym jak marcowy. Najcieplejszy w tym okresie jest kwiecień 2018 (13,6°C), najzimniejszy – 1929 (2,7°C).

Dane bazowe: OA-SMW-TNW-PIM-PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Ostatnim jak do tej pory kwietniem z kategorii skrajnie chłodnych (Tśr<5,0°C) jest ten z roku 1958 (4,3°C), jednak zbliżony do tej strefy jest kwiecień 1997 (5,3°C). Od tego czasu aż do roku 2020 mieliśmy do czynienia z kwietniami łagodnymi, ciepłymi, bądź bardzo ciepłymi (2017 jest chłodniejszy). W latach 2021-2022 – ku zaskoczeniu wielu obserwatorów – nastąpiły dwa kwietnie znacznie zimniejsze (Tśr obu 7,2°C), ogólnie ocenione przez wielu jako anomalnie zimne, co jest przesadą, gdyż – jak widać – w okresie 1881–1982 kwietni zimniejszych od tych dwóch było wiele. Jednak część komentatorów wypowiadających się o pogodzie i klimacie w popularnych mediach o tym nie wie.

Ciekawie wygląda też wzorzec nawrotów kwietni skrajnie chłodnych. Cykl ten z grubsza wygląda następująco (w nawiasach średnia temperatura kwietnia): rok 1881 (4,3°C) – rok 1902 (4,7°C) – 1929 (2,7°C) – 1958 (4,3°C) – 1997 (5,3°C) – 2021/2022 (7,2°C). Dystans lat między tymi rocznikami jest (kolejno) następujący: 21-27-29-39-24. Można się więc dopatrzeć pewnych prawidłowości zarówno w sktrukturze czasowej wahań, jak i w wysokości temperatury; od roku 1958 każde kolejne minimum jest coraz wyższe. Aż do połowy XX wieku kwietnie lat 2021-2022 zostałyby uznane za przeciętne w zakresie temperatury.

Jaki płynie z tego wniosek? Fakt, że kwietnie 2021-2022 są najchlodniejsze od niemal ćwierćwiecza, nie stanowi jeszcze dowodu na odwrócenie lub choćby zahamowanie wzrostowej tendencji temperatury tego miesiąca. Do tego potrzeba więcej zimnych kwietni, najlepiej jeszcze zimniejszych od tych dwóch. Przyszłość pokaże czy względne ochłodzenie lat 2021-2022 stanowi początek końca klimatycznego ocieplenia kwietnia, czy jest tylko krótkotrwałą korektą wzrostowej tendencji temperatury. Moim zdaniem bardziej prawdopodobne jest to drugie, a kwiecień 2023 roku „powinien” być cieplejszym od poprzednich dwóch.

VarsoviaKlimat.pl

W ciągu stulecia średnia temperatura września wzrosła w Warszawie z około 13,5°C do nieco ponad 14°C, a więc ocieplenie września nie sięga w tym okresie 1 stopnia i jest wyraźnie mniejsze od sierpniowego. Tendencja wzrostowa datuje się od drugiej połowy lat 1990-tych, jednak średnia ruchoma 5-letnia dopiero od kilku lat przekracza najwyższą wartość z XX stulecia. Można by rzec, że wrzesień „ociąga się” z ociepleniem. 

Dane PIM / PIHM / IMGW-PIB, opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Najzimniejsze wrześnie w ostatnim stuleciu przypadają na lata 1931 i 1996 (10,9°C). Ten drugi jest (jak dotąd) ostatnim z kategorii skrajnie zimnych, gdyż później żaden wrzesień nie miał średniej temperatury poniżej 12-stu stopni.

Najcieplejsze wrześnie przypadają na lata 1942 i 2016 (16,5°C).

VarsoviaKlimat.pl

W ostatnim dniu 2021 roku, na stacji Okęcie odnotowano najwyższą temperaturę 11,4°C nad zerem. To skrajnie wysoka wartość dla tego dnia, jednak jak widać na poniższym wykresie, nie jest to rekord sylwestrowego ciepła w ostatnim stuleciu. Najcieplej było w roku 1925, gdy w Warszawie słupek rtęci w termometrze doszedł aż do 13,4°C. Jednak linia trendu za omawiany okres wskazuje na ocieplenie o około 1 stopień. Jak do tej pory, w XXI wieku mroźnych Sylwestrów jest coraz mniej.

Po bardzo ciepłym Sylwestrze nastąpiła prawdopodobnie rekordowo ciepła noc noworoczna. Najniższa temperatura odnotowana na stacji 1 stycznia 2022 roku nad ranem wyniosła 8,1°C, poprzedni rekord (wg obecnego stanu moich badań) to 7,0°C z roku 1902.

Dane TNW / PIM / PIHM / IMGW-PIB, opracowanie VarsoviaKlimat.pl. Seria pierwotna.

Najmroźniejszy Sylwester przypadł na rok 1978, podczas tzw. „zimy stulecia” (Tmax -17,5°C). Ostatnio Sylwester z całodobowym mrozem zbliżonym do dwucyfrowego, był w roku 2002 (-9,6°C).

VarsoviaKlimat.pl

Jak wskazuje linia trendu, w przedstawionym okresie 1841-2024 średnia temperatura stycznia (wykres 1) wzrosła w Warszawie z ok. -4,8°C do ok. -1,8°C. Najcieplejszym w tym okresie jest styczeń 2007 (3,7°C), najzimniejszym 1848 (-13,3°C).

Wykres 1.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM- PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

W przedstawionym okresie wyraźny trend ocieplenia zaczyna się w latach 1970-tych. Od tej pory skrajnie mroźne wersje stycznia stopniowo zanikają. Ostatni do tej pory styczeń z kategorii skrajnie zimnych jest z roku 1987 (-12,1°C), a zdecydowanie mroźniejszych niż przeciętnie – roku 2010 (-8,2°C). Styczeń 2023 nie wprowadził tu żadnej zmiany, gdyż był bardzo łagodny (3,4°C).
Wykres (2) ukazuje spadek średniej liczby dni mroźnych w styczniu z około 17-stu do ok. 11-stu w okresie, jaki upłynął od zakończenia Małej Epoki Lodowej (MEL). Obecnie, w przeciętnym styczniu zdecydowana większość dni nie jest mroźna.
Jednak dłuższe czy krótsze odwilże zawsze były i są zjawiskiem normalnym w Warszawie. W ukazanym okresie tylko jeden styczeń ma wszystkie dni mroźne (rok 1848). W dwóch przypadkach nie ma żadnego mroźnego dnia w styczniu (lata 1975, 2020).

Wykres 2.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM- PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Poniższy wykres (3) jest wielce wymowny. Przedstawia średnie liczby dni styczniowych z temperaturą maksymalną powyżej zera, równą/wyższą od +5 stopni Celsjusza (zdecydowanie łagodnych), oraz równą/niższą -5°C (zdecydowanie mroźnych).
Jak widzimy, w dekadzie 1841-1850 (ostatniej „oficjalnie” należącej do Małej Epoki Lodowej) w styczniu zdecydowanie przeważały dni mroźne, a dni mocno mroźnych było nawet więcej, niż odwilżowych.

Wykres 3.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM- PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

W dekadzie 1981-1990 średnia liczba dni z temperaturą maksymalną +5 i więcej stopni jest po raz pierwszy wyższa od liczby dla kategorii dni z Tmax -5 stopni (i niżej). Ta przewaga utrzymała się w kolejnych dekadach, odtąd mamy w Warszawie normalnie więcej dni mocno odwilżowych, niż mocno mroźnych. I to w styczniu, statystycznie najzimniejszym miesiącu roku. Natomiast przewaga dni z temperaturą plusową nad dniami mroźnymi w skali miesiąca datuje się od dekady 1971-1980, i dalej trwa.
Tradycyjny obraz „prawdziwej polskiej zimy” z nieustającym trzaskającym mrozem i górami śniegu, już nie jest aktualny. O ile kiedykolwiek takowym był.

VarsoviaKlimat.pl

W ciągu ostatniego stulecia linia trendu temperatury listopadowej wskazuje na wzrost od około 2,8°C do 4°C (wzrost nieco mniejszy niż dla października). Co ciekawe, aż do lat 1990-tych nie widać dla tego miesiąca ocieplenia, przeciwnie, nastąpił pewien spadek temperatury. Wyraźny i trwały wzrost trwa od przełomu XX/XXI stulecia. Mimo to, rekordowo ciepłym w tym okresie (a także w całym okresie obserwacji historycznych) pozostaje listopad roku 1926 z temperaturą średnią 7,6°C.

Seria homogeniczna. Dane PIM / PIHM / IMGW-PIB. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Najzimniejszy listopad w ostatnim stuleciu – co może zaskakiwać – przypada na stosunkowo „późny” rok 1993; był wtenczas zimowy (-2,7°C). Później nastąpił bardzo zimny listopad 1998 (-1,7°C); od tej pory (jak dotąd) skrajnie chłodnego listopada już nie było.

VarsoviaKlimat.pl

Jak wskazuje linia trendu, w ciągu stulecia średnia temperatura stycznia wzrosła w Warszawie z około -4,1°C do ok. -1,5°C. Najcieplejszym w tym okresie jest styczeń 2007 (3,7°C), najzimniejszym ten z roku 1963 (-12,8°C).

Dane PIM / PIHM / IMGW-PIB, seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Ostatni do tej pory styczeń z kategorii skrajnie zimnych był w roku 1987, a zdecydowanie mroźniejszych niż przeciętnie – w roku 2010. Styczeń ociepla się bardzo wyraźnie. Jego silnie mroźne wersje zanikają. Także styczeń roku bieżącego (2022) jest łagodny.

VarsoviaKlimat.pl

Rekordowo ciepłym w mojej klasyfikacji warszawskiej ciągle pozostaje odległy w czasie październik z roku 1907. Mimo to, w ciągu stulecia średnia temperatura października wzrosła w Warszawie z około 7,8°C do 9,2°C, a więc ocieplenie tego miesiąca jest znacząco większe od wrześniowego.

Seria homogeniczna. Dane PIM / PIHM / IMGW-PIB. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Najzimniejsze październiki w ostatnim stuleciu przypadają na lata 1922 i 1946 (4,5°C). Najcieplejszy należy do roku 2000 (12,1°C).

VarsoviaKlimat.pl

Poniższy wykres (1) najwyższych temperatur maksymalnych lutego ukazuje, że aż do końca XIX wieku uśrednione wartości najwyższej odnotowanej w lutym temperatury utrzymywały się w granicach 5-8 stopni. Potem nieco wzrosły i ustabilizowały się na poziomie 6-9 stopni aż do lat 1980-tych. Obecne granice to 9-12 stopni. Najwyższe maximum sięgnęło 18,3°C (2021). Tylko w latach 1929 i 1963 wszystkie dni lutego były mroźne.
Imponująca wartość 17,2°C z roku 1990 została pokonana w 2021. A jednak ten ostatni rekord ciepła szybko zbladł, gdy 1 stycznia 2023 roku w stolicy zanotowano 18,9°C. W tej sytuacji nie można wykluczyć osiągnięcia w lutym 20 stopni ciepła w nieodległej przyszłości.

Wykres 1.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM-PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

W przeciwieństwie do stycznia, w którym dodatnia najniższa Tmax pojawia się dopiero w roku 1975, w lutym taka sytuacja miała miejsce już w roku 1843 (wykres 2). Później zdarzało się to bardzo rzadko, ale jednak się zdarzało; kolejno w latach 1861, 1914, 1925, 1943, 1961, 1974, 1989, 1990, 1995, 2000 (Tmax 0,0°C), 2002, 2016, 2020, 2022, 2024. Coraz częściej występują u nas lute bez całodobowego mrozu.
Najniższa wartość Tmax w przedstawionym okresie to mrożące krew w żyłach -24,5°C z roku 1929. To jednak wyjątkowe wydarzenie, najbardziej doń zbliżona wartość przypada na rok 1870 (-22,8°C). Dziś trudno sobie wyobrazić dzień z podobną Tmax w Warszawie, jednak na 100% nie można go wykluczyć; co się raz zdarzyło w pogodzie, może się powtórzyć.

Wykres 2.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM-PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

A oto (3) uśrednione najwyższe Tmax lutego w ujęciu dekadowym. Z obecnej dekady minęły dotąd tylko cztery lute, a jednak ich średnia robi wrażenie.

Wykres 3.

Dane: OA-SMW-TNW-PIM-PIHM-IMGW/PIB. Seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Porównanie powyższych informacji z analogicznymi dotyczącymi stycznia wykazuje, że wbrew rozpowszechnionej u nas opinii, to styczeń jest (w uśrednieniu) najzimniejszym miesiącem roku, a nie luty.

VarsoviaKlimat.pl

Jak wskazuje linia trendu, w ciągu stulecia średnia temperatura marca wzrosła w Warszawie z około 1°C do prawie 4°C. Widoczny przełom w kierunku zdecydowanej dominacji niezimowych marców, nastąpił w początkach dekady lat 1970-tych.

Dane PIM / PIHM / IMGW-PIB, seria homogeniczna. Opracowanie VarsoviaKlimat.pl.

Zimowy marzec 2013 roku (jak dotąd ostatni) był szokiem dla wielu osób. A jednak jego temperatura (-1,8°C) nie dosięga granicy skrajnie zimnych; najniższa wartość przypada na rok 1942 (-3,5°C). Najcieplejszy jest marzec 2007 roku (7,1°C).

Nie zanosi się na to aby marzec tegoroczny znalazł się w kategorii zimnych.

VarsoviaKlimat.pl

Poniższy wykres ilustruje obecny stan moich badań nad przebiegiem średnich rocznych temperatur w Warszawie od roku 1771 do 2022. W stosunku do poprzedniego wykresu ogólnej historycznej serii temperatury, został zaktualizowany (z roku 2020 na 2022) i wydłużony wstecz do roku 1771.

Linia trendu wskazuje na wzrost średniej całorocznej temperatury w Warszawie od około 6,4°C (końcowy okres wieku XVIII) do ok. 8,8°C obecnie. Wzrost wynosi więc ok. 2,4°C. Jest to różnica porównywalna do tej, jaka jest obecnie między Warszawą a stolicą Estonii, Tallinem, położonym około 850 km na północ od Warszawy (w linii prostej). Tak się ocieplił klimat naszej stolicy.

Jak widać, ocieplenie klimatyczne którego doświadczamy nie jest dziełem ostatnich lat, ma swoje początki znacznie wcześniej. Najczęściej przyjmowaną w klimatologii datą zakończenia tzw. Małej Epoki Lodowej (MEL, ochłodzenia klimatycznego trwającego od średniowiecza) jest połowa XIX stulecia. Mój wykres zasadniczo to potwierdza. Najzimniejszym rokiem w analizowanym okresie 1771-2022 jest 1799, ze średnią temperaturą (Tśr) zaledwie 3,50°C. (Okres najzimniejszy na wykresie częściowo pokrywa się z tzw. minimum Daltona, czyli czasem słabszej aktywności słonecznej, określonym – np. w Wikipedii – na lata 1790-1830). Po roku 1799, Tśr roczna już nigdy nie spadła tak nisko w Warszawie. Tylko roczniki 1805 i 1829 były porównywalnie zimne.

Na wykresie uwidocznione są 12-letnie wartości średnie ruchome. Najniższe obejmują początki XIX wieku, zaczęły rosnąć od około 1815 roku, później ponownie spadły (ca 1830-1840), po 1840 roku średnie ruchome wykazują już trwałą tendencję wzrostową, choć z zahamowaniami (najdłuższym dla okresu ok. 1900-1985).

Od końcówki lat 1980-tych mamy już do czynienia z dużym wzrostem temperatury w Warszawie. Warto zauważyć, że aż do tego czasu czynnikiem ważniejszym od powtarzania się lat skrajnie ciepłych jest stopniowy zanik tych ekstremalnie zimnych. Ostatnim bardzo zimnym rokiem jest 1956 (Tśr 5,99°C). Żadnego z późniejszych najzimniejszych nie można nawet zbliżyć porównawczo do najzimniejszych lat okresu MEL. Natomiast od 1967 roku coraz częściej zaczynają się dodatkowo powtarzać lata skrajnie ciepłe, najpierw 1975 a potem 1983 (Tśr 9,31°C), który wreszcie pokonał dawny rekord roku 1872 (9,30°C). Kolejne, nowe rekordy ustanawiały lata 1990, 2000, 2008, 2015, 2018, 2019 (rekordowo ciepły dla całego okresu historycznego). Rok miniony (2022) też jest bardzo ciepły (10,02°C).

Na podstawie obecnego stanu moich badań – uwidocznionego na wykresie – w kontekście całości przedstawionej serii określiłbym rok 1967 (8,97°C) jako start najnowszego etapu coraz bardziej intensywnego ocieplenia klimatu Warszawy, którego doświadczamy. Trwa on więc już ponad pół wieku, a nie kilka czy kilkanaście lat (jak to często słyszymy w mediach). Jednak prapoczątki współczesnego ocieplenia są w połowie XIX stulecia, zbiegając się z upowszechnieniem rewolucji przemysłowej w naszej części świata, a co za tym idzie, zwiększaniem emisji gazów cieplarnianych do atmosfery.

VarsoviaKlimat.pl